Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Zdrowie nie jest jednym z głównych zadań Unii Europejskiej, tak jak np. rolnictwo, środowisko czy gospodarka, gdzie UE ma dużo uprawnień do regulacji i od lat jest mocno aktywna.

Unia przyjmuje przepisy zdrowotne tylko w niektórych przypadkach, zwłaszcza wtedy, gdy dana sprawa ma wpływ na handel i rynek wewnętrzny UE. Przepisy przyjęte na ogólnoeuropejskim szczeblu dotyczą m.in. rejestracji leków, ograniczenia tytoniu czy praw pacjentów.

Nie oznacza to jednak, że UE nic nie może zrobić także w dziedzinie ochrony zdrowia. Zdrowie zostało zapisane w unijnych traktatach jako tzw. kompetencja wspierająca.

Test na koronawirusaTest na koronawirusa Aurore Martignoni / European Union, 2021

Unia może zatem pomagać państwom tam, gdzie potrzebna jest koordynacja działań na szczeblu całego kontynentu. I właśnie z tego uprawnienia zdecydowała się skorzystać w trakcie pandemii, zresztą za zgodą i na prośbę 27 państw unijnych.

Unia Europejska. Szczepionki dla wszystkich

Głośno było o wspólnym zakupie szczepionek przez Komisję Europejską, za co zresztą KE była przez niektórych krytykowana, m.in. za opóźnienia w terminie dostaw przez producentów. Jednakże przedstawiciele KE zwracają uwagę, że wspólny zakup umożliwił zmniejszenie cen, co oznacza istotne oszczędności dla państw. 

- Na dzień dzisiejszy do państw UE dostarczono 162,6 mln dawek. Unia negocjuje w imieniu państw członkowskich dostawy szczepionek z producentami oraz przyspieszanie dostaw. Taka skala szczepień nie byłaby możliwa, gdyby każde państwo negocjowało osobno, a firmy mogły windować ceny ze względu na ogromny popyt - podkreśla Jacek Wasik, dyrektor przedstawicielstwa regionalnego Komisji Europejskiej we Wrocławiu.

Już teraz KE negocjuje z firmą Pfizer dostawę 1,8 mld dawek szczepionki w latach 2021-2023, aby lepiej przygotować się na przyszłość.

Unia wsparła także szybkie opracowywanie nowych typów szczepionek, które znacznie różnią się od dotychczasowych typów. Wasik: - Ogromne środki zostały zainwestowane w przyspieszenie prac nad opracowaniem szczepionek, zmniejszeniem ryzyka, a przede wszystkim zapewnieniem powszechnego dostępu do nich.

Unia zdecydowała się także na skorzystanie ze swoich uprawnień w dziedzinie handlu i wprowadziła system kontroli wywozu szczepionek. Dzięki temu m.in. szczepionki firmy Astra Zeneca trafiły do Europy, zgodnie z podpisanymi umowami, a nie zostały wywiezione z Włoch do Australii.

Unia wspiera również zaopatrzenie w szczepionki biedniejszych części świata. Komisja Europejska zobowiązała się w ramach programu Covax dostarczyć 1,3 mld dawek preparatu 92 krajom o niskich i średnich dochodach, m.in. w Afryce i na Bałkanach.

Szczepionki z Unii Europejskiej, dostarczone do Czarnogóry w ramach mechanizmu CovaxSzczepionki z Unii Europejskiej, dostarczone do Czarnogóry w ramach mechanizmu Covax BOJANA CUPIC / European Union, 2021

Są też pomysły na to, w jaki sposób powrócić do normalności popandemicznej. Unia ma zamiar wprowadzić paszporty covidowe - zwane zielonym zaświadczeniem cyfrowym - które mają ułatwić przemieszczanie się zaszczepionych osób po kontynencie.

Podczas podróży wszyscy posiadający te zaświadczenia obywatele UE - ale także państw trzecich, legalnie przebywający w UE - powinni być zwolnieni z ograniczeń w swobodnym przemieszczaniu się w taki sam sposób, jak obywatele odwiedzanego przez nich państwa.

Czym będzie unia zdrowotna?

Doświadczenia pandemiczne wskazało, że potrzebna jest większa współpraca na poziomie kontynentu. Dlatego Bruksela stworzyła projekt Europejskiej Unii Zdrowotnej.

- Ma ona na celu podniesienie w skali UE poziomu ochrony, profilaktyki, gotowości i reagowania na zagrożenia dla ludzkiego zdrowia. Zarówno w czasie pandemii, jak również w okresach, kiedy nie zmagamy się z sytuacjami kryzysowymi i możemy zająć się podstawowymi kwestiami związanymi z opieką zdrowotną, takimi jak inwestycje w solidne systemy opieki i szkolenia pracowników służby zdrowia - mówi dyrektor Wasik.

Założeniem jest ulepszenie koordynacji na poziomie UE w obliczu międzynarodowych zagrożeń dla zdrowia.

Zadania istniejących już urzędów: Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób w Sztokholmie oraz Europejskiej Agencji Leków w Amsterdamie będą rozszerzone, by lepiej nadzorowały to, co się dzieje oraz przygotowywały szczegółowe analizy i wytyczne naukowe do wykorzystania na wypadek kryzysu i w trakcie kryzysu.

Na szczeblu UE ma powstać specjalna agencja, która zajmie się reagowaniem na podobne zagrożenia jak pandemia COVID-19 - europejski urząd ds. gotowości i reagowania na wypadek stanu zagrożenia zdrowia (z ang. HERA - Health Emergency Preparedness and Response Authority). 

- Na początku pandemii uwidocznił się brak skoordynowanego działania. Słychać było liczne głosy wskazujące na konieczność zastosowania systemowego wspólnego podejścia, mimo że w ramach swoich kompetencji Unia robiła, co mogła - przyznaje Wasik.

Europejska Agencja Leków w AmsterdamieEuropejska Agencja Leków w Amsterdamie ROBERT MEERDING / European Union, 2021

Nowy urząd ma zajmować się modelowaniem ryzyka, monitorowaniem zdolności produkcyjnych dotyczących wyrobów medycznych, a także wspierać badania dotyczące szczepionek i innych dziedzin medycyny.

- Misją tego urzędu będzie umożliwienie UE i jej państwom członkowskim szybkiej i skutecznej reakcji z wykorzystaniem najbardziej zaawansowanych środków tak, aby Europejczycy czuli się bezpiecznie bez względu na to, w którym z krajów Unii mieszkają - mówi Jacek Wasik. - Na przykład ogłoszenie sytuacji nadzwyczajnej na szczeblu UE umożliwiłoby wytwarzanie, składowanie i zamawianie produktów o kluczowym znaczeniu w czasie kryzysu czy też zapewnienie sprawnego funkcjonowania rynku wewnętrznego.

Do 12 maja można wziąć udział w trwających obecnie konsultacjach publicznych i wyrazić swoje zdanie na temat zadań przyszłej instytucji.

Wielkie pieniądze z Unii Europejskiej na zdrowie

Poprawie ochrony zdrowia służyć będą również specjalne fundusze unijne, rozdzielane na szczeblu Brukseli. W marcu Parlament Europejski i Rada UE przyjęły program UE dla Zdrowia na lata 2021-2027, który jest wart 5,1 mld euro. To oznacza, że będzie on największym pod względem finansowym w historii programem w dziedzinie zdrowia.

Ma zapewnić finansowanie krajom UE, organizacjom zdrowotnym i organizacjom pozarządowym, które podejmują działania w celu ochrony ludności w Unii przed poważnymi transgranicznymi zagrożeniami zdrowia czy zwiększają dostępność i przystępność cenową produktów leczniczych, wyrobów medycznych i produktów istotnych w kontekście kryzysu.

- Bezprecedensowy budżet w wysokości 5,1 mld euro umożliwi nam prowadzenie ukierunkowanych inwestycji, aby zwiększyć naszą gotowość na wypadek sytuacji kryzysowej i zbudować silniejsze, bardziej odporne i dostępne systemy opieki zdrowotnej. Tego słusznie od Unii oczekują nasi obywatele - mówiła Stella Kyriakides, komisarz ds. zdrowia i bezpieczeństwa żywności.

Te wszystkie działania to może jednak nadal za mało, by poradzić sobie z przyszłymi wyzwaniami, bo Europie nadal brakuje uprawnienia do wydawania wiążących aktów prawnych dla całego kontynentu. Kanclerz Niemiec Angela Merkel wspominała o tym, że Unia Europejska mogłaby zmieniać traktat, żeby uwzględnić także wspólne przepisy dotyczące reakcji na ewentualne kolejne pandemie.

- Idealnie byłoby, gdybyśmy zawsze przyjmowali europejskie podejście wobec lockdownów - stwierdziła szefowa niemieckiego rządu.

Taki przepis znalazł się zresztą w nieprzyjętej ostatecznie konstytucji europejskiej z 2003 r. Przy uchwalaniu traktatu lizbońskiego z 2007 r., który zastąpił konstytucję, został jednak pominięty.

Prawa pacjentów w całej Unii Europejskiej

Unia nie działa tylko w dziedzinie epidemii. Dzięki UE możemy leczyć się w przypadku turystycznego czy służbowego wyjazdu za granicę.

Europejska karta ubezpieczenia zdrowotnego (EKUZ) to bezpłatny dokument, który zapewnia nam dostęp do wszelkich niezbędnych z medycznego punktu widzenia usług państwowej opieki zdrowotnej podczas tymczasowego pobytu w dowolnym z 27 państw Unii Europejskiej, ale również w Islandii, Liechtensteinie, Norwegii i Szwajcarii na takich samych warunkach i w takiej samej cenie, jak osobom ubezpieczonym w danym kraju (czyli za darmo albo za ryczałtową opłatą, zależnie od państwa).

Świadczenia te obejmują na przykład opiekę medyczną związaną z przewlekłą lub już rozpoznaną chorobą, a także z ciążą i porodem.

Od 2013 r. obowiązuje także dyrektywa w sprawie praw pacjenta w transgranicznej opiece zdrowotnej.  Przepisy dają pacjentowi możliwość korzystania ze świadczeń zdrowotnych w innym państwie UE oraz możliwość zwrotu poniesionych kosztów tych świadczeń przez Narodowy Fundusz Zdrowia. W niektórych przypadkach wymagana jest zgodna prezesa NFZ. Fundusz udziela także informacji o ewentualnych przybliżonych kwotach zwrotu.

Europa bez nowotworów

Unia chce także wspólnie walczyć z rakiem. W lutym przyjęto specjalny program, w którym mają uczestniczyć państwa unijne oraz Komisja Europejska.

W 2020 r. w Unii Europejskiej u 2,7 mln osób wykryto raka, a 1,3 mln osób zmarło na raka. Jak podkreślają przedstawiciele KE, jeśli nie podejmiemy zdecydowanych działań, liczba zachorowań na raka wzrośnie o 24 proc. do 2035 r., co oznacza, że stanie się on główną przyczyną zgonów w UE.

Europejski plan walki z rakiem ma otrzymać finansowanie w wysokości 4 mld euro, w tym 1,25 mld euro ze wspomnianego programu UE dla zdrowia.

W ramach działań m.in. powstanie specjalna unijna platforma, mająca na celu poprawę dostępu do leków przeciwnowotworowych. Pracownicy zajmujący się nowotworami mają zaś dostać wsparcie w formie programu szkoleń międzyspecjalistycznych.

Oprócz leczenia istotne jest też zapobieganie powstawaniu nowotworów. Celem działań jest to, żeby 2040 r. tytoniu używało mniej niż 5 proc. osób.

Istotne będzie również ograniczenie zanieczyszczenia środowiska poprzez dostosowanie unijnych norm jakości powietrza do wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia, co będzie oznaczać ich zaostrzenie. Polska, która nie spełnia nawet obecnych standardów UE, będzie musiała przygotować się na znaczne działania, by spełnić te wytyczne.

Europejska Agencja Leków w Amsterdamie

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.