Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Papier towarzyszy człowiekowi od blisko dwóch tysięcy lat. Przez stulecia wykorzystywano go do sporządzania notatek, dokumentów, drukowano na nim książki, banknoty czy papiery wartościowe. Dla artystów był "podłożem" rękopisów, wierszy, ksiąg, partytur, rysunków, szkiców czy obrazów. Dziś jest też bazą do tworzenia dzieł sztuki współczesnej.

Zaczęło się od eksperymentów

Rozwój cywilizacji w XIX i XX stuleci spowodował, że papier stał się wszechobecny i łatwo dostępny dla każdego. Zaczął też spełniać kolejne funkcje i pojawił się na przykład w formie etykiet na produktach. Obecnie rocznie na świecie produkuje się około 400 milionów ton papieru, co czyni go jednym z najczęściej wykorzystywanych produktów.

Zmiana postrzegania papieru przez artystów nastąpiła na początku XX wieku i związana była z twórcami kubizmu oraz sztuki abstrakcyjnej Pablem Picasso i Georgem Brakiem. To w ich twórczości, w roku 1912, pojawiło się połączenie prac malarskich ze skrawkami tapet. Innym artystą, którego dzieła opierały się na łączeniu materiałów, był Kurt Schwitters - zasłynął jako twórca dadaistycznych trójwymiarowych kolaży. W latach 1919-1921 powstała seria prac zatytułowana "Merzbilder" stworzonych z przeróżnych materiałów, w tym z papieru.

Eksperymenty te doprowadziły do wyodrębnienia w latach 60. XX wieku dziedziny zwanej sztuką papieru. Papier stał się tu medium, tworzywem wykorzystywanym przy tworzeniu różnych prac.

Łódź: od tkanin do papieru

Prekursorami takiej twórczości w Europie byli m.in. Leo Erb, Erwin Herich, Oskar Holweck i Jiri Kolar. W Polsce pionierem był w latach 70. Edward Baran, malarz, u którego papier odegrał bardzo ważną rolę. Jednak w naszym kraju dopiero w latach 90. pojawiła się większa grupa osób.

- Najwięcej takich artystów jest w Łodzi. To miasto było ośrodkiem tkaniny unikatowej i tam było wielu twórców, którzy się tą tkaniną zajmowali. Żeby się wyróżnić i robić coś nowego, zaczęli tworzyć z papieru. Papier jest porównywany do tkaniny, gdyż również jest z włókna - mówi Beata Dębowska, kurator zbiorów sztuki papieru z Muzeum Papiernictwa.

Galeria Sztuki Papieru w Muzeum Papieru w Dusznikach-ZdrojuGaleria Sztuki Papieru w Muzeum Papieru w Dusznikach-Zdroju Fot. materiały prasowe

W europejskim nurcie tworzą obecnie, m.in. Jolanta Wagner, Jagoda Krajewska i Janusz Kucharski wykorzystując jako medium papier makulaturowy, pakowy i tekturę.

Wielu polskich artystów wykorzystuje w twórczości włókna roślinne. Niektórzy z nich gotują liście, tworząc masę celulozową, inni przygotowują pulpę z roślin. Mistrzami tej techniki w Polsce są Joanna Stokowska, Ewa Latkowska-Żychska, Adriana Błaszczyk-Zych, Małgorzata Buczek-Śledzińska i Anna Goebel.

Masa bardzo uniwersalna

W Stanach Zjednoczonych równolegle rozwijał się nurt sztuki papieru oparty na wykorzystywaniu masy papierniczej. Pionierami tego byli Dard Hunter, badacz, historyk, znawca papieru czerpanego, autor książki „Produkcja papieru – Historia i technika starego rzemiosła" oraz Douglas Howell, zwany ojcem sztuki papieru. Eksperymentował z różnego rodzaju włóknami i barwnikami, wychował wielu nauczycieli, którzy rozpowszechniali to rzemiosło, a wielu artystów pobierało nauki w jego warsztacie.

Dębowska: - Masa papiernicza jest jak glina, można z niej formować obiekty, malować nią obrazy kolorując ją wcześniej. Masa się świetnie komponuje z innymi elementami, można w niej zatapiać kamienie, szkło.

Papier jako tworzywo praktycznie nie ma ograniczeń. Artyści ciągle coś w nim odkrywają, eksperymentują, tu jest bardzo szerokie pole do działań. Obecnie światowych artystów sztuki papieru zrzesza International Association of Hand Papermakers and Paper Artists. Dzięki pracom takich osób, jak Helene Tschacher, Valérie Buess, Beate Hoffmeister bezużyteczna makulatura nabiera nowej formy i nowego znaczenia.

Duszniki Zdrój - Muzeum PapiernictwaDuszniki Zdrój - Muzeum Papiernictwa Aleksandra Zienkiewicz

Sztuka papieru ma swoje miejsce

Istniejące od 1968 roku dusznickie Muzeum Papiernictwa prezentacje sztuki papieru włączyło do swojego programu wystawienniczego w roku 1993. Od tamtego czasu zaprezentowano tu ponad 40 wystaw artystów wykorzystujących w swej twórczości papier, masę papierniczą i papiernicze surowce włókniste. Wzrastające zainteresowanie w Polsce tą dziedziną sztuki współczesnej, zarówno ze strony zwiedzających, jak też artystów, skłoniło dyrekcję muzeum do stworzenia stałej galerii poświęconej prezentacji dzieł z papieru.

Zdecydowano się przeznaczyć na to suszarnie zabytkowego młyna papierniczego, które ze względu na stan techniczny nie mogły być udostępniane zwiedzającym. Muzeum Papiernictwa pozyskało środki z Mechanizmu Norweskiego i Europejskiego Obszaru Gospodarczego na adaptację tych pomieszczeń i w lipcu 2017 roku ruszyła profesjonalna Galeria Sztuki Papieru.

Maski i multimedia

Jej funkcjonowanie opiera się z jednej strony na wystawach czasowych, a z drugiej na multimedialnej prezentacji genezy, klasyfikacji oraz przedstawicieli tego nurtu sztuki współczesnej. To swego rodzaju Wirtualna Wystawa Sztuki Papieru, która pokazuje sylwetki i twórczość ponad 40 artystów z kraju i ze świata. Baza ta wciąż jest poszerzana.

Obecnie w galerii - prócz multimedialnych prezentacji - oglądać można wystawę Macieja Jabłońskiego „Z papierem 20 lat". To siódma z kolei prezentacja w historii tej ciągle jeszcze nowej przestrzeni w muzeum. Jabłoński wywodzi się ze wspomnianego łódzkiego środowiska artystycznego, jest absolwentem Akademii Sztuk Pięknych im. Wł. Strzemińskiego. Głównym motywem jego twórczości są różnych rozmiarów papierowe maski - od całkiem małych po olbrzymie. Na wystawie jest ich około pięćdziesięciu.

- Prace artystów zajmujących się tą dziedziną sztuki są dziś obecni w wielu galeriach. Papier jest w stanie długo przetrwać: prace z lat 80. czy 90. mają się dobrze do dziś - kończy Dębowska.

***

Więcej o wystawie i sztuce papieru można przeczytać na stronie Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju www.muzeumpapiernictwa.pl.

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.